11 وسيله براي تأثير گذاري بر دلها

      اينها تيرهاي هستند كه دلها را شكار ميكنند، هدفم فضيلتهايي است كه مي توان به وسيله ي آن دلها را به دست آورد ، و عيبها را پوشاند ، و از لغزشها در گذشت . و  ويژگيهايي هستند كه تأثيراتي سريع و فعال بر دل و درون مي گذارند .

و اينك اي دوست عزيز تيرهاي سريعي كه به محض رها كردن دلها را تسليم خود مي كند ،  پس بر آنها حريص باش و براي بهتر انجام دادن آن از تلاش و كوشش بي وقفه و حكيمانه تنبلي مكن و از خداوندگار منان طلب ياري بجو.

وسيله ي نخست : لبخند زدن و روي شاداب

گذشتگان لبخند را به نمك غذا تشبيه كرده اند ، و اين سريعترين تير جهت تسليم كردن دلها و درهمان حال به عنوان عبادت و صدقه نزد خداوند محسوب مي شود ؛ ترمذي روايت مي كند كه پيامبر‹ صلي الله عليه و سلم› فرمود : با چهره ي شاد  و بشاش دوست و برادر خويش را ملاقات كن ، زيرا اين نزد خداوند صدقه محسوب مي شود .  عبالله بن حارث نيز مي گويد : هيچ كس را نديدم همانند پيغمبر رويي شاداب و لبي خندان داشته باشد .

وسيله ي دوم : پيشي گرفتن در سلام كردن

اين تيري است كه به ته قلب إصابه مي كند تا آن را شكاري ميان دستان شما قرار دهد ، ولي بايد آنرا حكيمانه ، با روي شاد و بشاش و علاقه وشور شوق زياد و دست دادن به گرمي  انجام داد ، و اين خود غنيمت است و پاداش دارد ،زيرا كسي كه در سلام كردن پيشي مي گيرد نزد خدا بهتر است. عمر الندي مي گويد : با ابن عمر بيرون رفتم به هر فرد كوچك و بزرگي كه مي رسيد سلام مي كرد ، و حسن بصري مي گويد : سلام كردن و دست دادن محبت را مي افزايد ، و پيامبر ( ص) مي فرمايد : هيچ كار نيكي_ حتي برخورد گرم و بشاش و شادمان _ راحقير و ناچيز و كم مشمار. ودر موطأ نيز آمده كه پيامبر ( ص ) فرمود : به هم دست بدهيد زيرا وسيله اي براي بيرون كردن كينه ها است و هديه بدهيد زيرا محبت را مي افزايد و كينه ها را از بيخ مي كند . و ابن عبدالبر سند تمامي اين احاديث را حسن مي داند .

وسيله ي سوم : هديه دادن

هديه تأثري چنان دارد كه چشم و گوش و دل را به خود مي ربايد ؛ پس اين تبادل هديه اي كه مردم در بعضي مناسبتها و مراسمها انجام مي دهندبه شرطي كه در اندازه ي توان باشد  كاري نيك و حتي سنت نيز مي باشد . ابراهيم الزهري مي گويد : جايزه ي پدرم را بيرون آوردم ، سپس به من دستور داد كه تمامي خويشان و نزديكانش را ليست بندي كنم و در آخر گفت : به نظر شما كسي باقي نمانده است ؟ گفتم : فكر نمي كنم . گفت : چرا مردي با آن صفات را ديدم كه به گرمي به من سلام كرد نام او را نيز بنويس و ده دينار را برايش بفرست .

دقت كنيد كه سلام كردن چه تأثيري بر اين مرد گذاشته است كه مي خواهد با هديه پاداش او را بدهد .

وسيله ي چهارم : سكوت و كم حرفي بجز در موقع خويش

از صداي بلند و سخن زياد در مجالس خود را بپرهيز ، و هيچ وقت مجالس را تحت سيطره ي خويش در مياور ، و از سخنان زيبا و عبارات نرم استفاده كن . و چنانكه در صحيحين آمده : سخن زيبا صدقه است ؛ و سخن زيبا تأثير عجيبي حتي بر دشمنان چه برسد به دوستان و برادران دارد .در صحيحين آمده است كه عايشه مي گويد : عده اي از يهوديان به نزد پيغمبر (ص) آمدند ، گفتند : السام عليك ( مرگ بر شما باد ) منهم متوجه شدم در جواب ايشان گفتم : السام عليكم و اللعنة ( مرگ و لعنت بر شما باد ) ، پيغمبر ( ص) فرمود : اي عايشه ! آرام باش ، خداوند آرامش و گذشت را در تمام امور دوست دارد .

ابو يعلي و بزار و ديگران روايت مي كنند : كه انس مي گويد : پيامبر (ص) فرمود : اي انس با اخلاق و كم سخن باش ، سوگند به كسي كه جانم در دست اوست، اينها تنها وسيله ي زيبايي هستند .

وسيله ي پنجم : مؤدبانه ساكت شدن و زيبا گوش دادن

هيچ وقت نبايد سخن ديگري را قطع كنيم و اين يكي از ويژگيهاتي برجسته ي پيامبر اسلام مي باشد ، پس هر كس مي خواهد ميان مردم محبوب گردد بايد خويشتن را با اين اخلاق پرورش دهد . عطاء مي گويد : بعضي اوقات مردم داستانهاي را برايم بازگو مي كنند كه قبلا آنرا شنيده ام اما چنان به آن گوش فرا مي دهم كه هرگز آنرا نشنيده باشم .

وسيله ي ششم : چهره اي آراسته و قامتي زيبا

بايد باصورت و لباسي زيبا و بوي خوش در جامعه پديدار شويم ؛ مسلم روايت مي كند كه پيغمبر (ص) فرموده است : خداوند زيبا است و زيبايي را دوست دارد .

و عمر بن خطاب مي گويد : جوان عبادتگر و پري چهره و خوش بو را دوست دارم .و عبدالله بن احمد بن حنبل مي گويد : هيچ كس را مانند احمد بن حنبل نديدم كه به تميز كردن لباس و زيبا جلوه دادن صورت و مرتب كردن موهاي بدن توجه كند و ايشان هميشه با لباسي سفيد و پاك خود را نمايان مي كرد .

وسيله ي هفتم : نيكو رفتاري و بر طرف كردن نيازها

 اين تيري است كه دلها را تسخير خود مي كند و چنان تأثيري دارد كه شاعر در مورد آن چنين گفته است :

با مردم نيكي كن و دلهايشان را بنده خود گردان ؛ زيرا نيكي ، بسياري از انسانها را بنده خويش قرار داده است .

بلكه  اصلا نيكي چنانكه پيامبر (ص) فرموده است موجب رضائيت خداوند مي گردد: محبوب ترين مردم نزد خداوند كسي است كه از همه بيشتر خدمت گذار مردم باشد و خداوند نيز مي فرمايد : ( و أحسنوا فإن الله يحب المحسنين = با مردم نيكي كنيد زيرا خداوند نيكو كار را دوست دارد ) و شاعر مي گويد:

وقتي كه با مردم دوست مي شويد  ،جواني خدمت كار به هر دوست و رفيقي باش

و همانند آبي كه براي درون گرم سردو گوارا است ، تو نيز همين گونه براي هردوست و رفيقي باش

و نيكي چيزي است كه هر كس بيشتر آنرا انجام دهد طرفداران زيادي را براي خود پيدا مي كند .

وسيله ي هشتم : بخشيدن مال و ثروت

هر دلي كليدي دارد ، و ثروت كليد بسياري از دلها بخصوص در اين دوره و زمانه مي باشد . بخاري روايت مي كند كه پيامبر ( ص ) فرمود : به بعضي از مردم ( مؤلفة القلوب= نو مسلمان) از ترس اينكه مبادا به آتش بيفتند چيزهايي را مي بخشم در حالي كه كساني ديگر نزد من از آنها محبوبتر هستند .

صفوان بن اميه كسي است كه نقشه هاي بسياري جهت مبارزه با پيغمبر (ص) كشيد و براي قتل پيغمبر و ريشه كن كردن اسلام بسيار تلاش كرد اما در تمامي اين تلاشها موفقيت را به دست نياورد و پيغمبر (ص) توانست كه بر او چيره شود و مكه را فتح كند و به اين خاطر صفوان بعد از فتح مكه از ترس مسلمين فرار مي كند ، اما پيغمبر (ص) به او امان مي دهد و نزد پيغمبر (ص) بر مي گرددو جهت انتخاب دين اسلام دو ماه فرصت را مي خواهد ؛ و پيغمبر (ص) به ايشان مي گويد: چهار ماه مهلت شما باشد و ايشان با همان عقيده كافري همراه پيغمبر (ص) به طائف و حنين رهسپار مي شود . بعد از محاصره طائف هنگامي كه پيغمبر (ص) به غنائم مي نگردصفوان را مي بيند كه با دقت فراوان به دره غنيمت خيره شده است ، سپس پيغمبر (ص) مي گويد : اي ابو وهب اين غنائم را دوست داريد ؟ صفوان گفت : آري . پيغمبر (ص) فرمود : هر آنچه در آنجا است مال شما باشد . در آن هنگام صفوان مي گويد : تنها دل پيامبران است كه چنين سخاوتي را به خود اجازه مي دهند پس : اشهد ان لا اله الا الله و اشهد ان محمدا رسول الله

وپيغمبر (ص) بعد از شناسايي آن دل و درون توانست با آن برخورد شيرين وزيبا دل او را به دست آورد و موجب مؤمن شدن او شود .

پس اين همه بخل و خست چرا ؟

و چرا بعضي از مردم هيچگونه بخششي از خود نشان نمي دهند ؟ و هر گاه به انفاق تصميم مي گيرند فقر و نداري را جلو خود نمايان مي كنند .

وسيله ي نهم :حسن ظن به مردم وپذيرفتن معذرت خواهي آنها

هيچ راهي بسوي دلها از اين آسانتر و بزرگتر وجود ندارد ، پس حسن ظن به اطرافيانت داشته باش و از بد گماني نسبت به آنها دوري كن و هيچ گاه در كمين حركات و سكنات مردم مباش تا آنرا به عقل خويش تحليل كنيد و هرگونه نظري را راجع به آن ارائه دهيد .

و نفس خويش را براي پذيرش معذرت برادرانت عادت بده ، ابن مبارك مي گويد : مؤمن معذرت را مي پذيرد ، ولي منافق لغزش را دنبال مي كند .

وسيله ي دهم : اعلان كردن دوستي و محبت به ديگران

وقتي كسي را دوست داشتيد و يا در دل شما منزلت و مكاني را كسب كرد سريعاً به او خبر بده زيرا اين تيري است كه به دل اصابه مي كند و آن را اسير خود مي گرداند و به اين خاطر پيغمبر (ص) چنانكه در صحيح الجامع امده است مي فرمايد : هرگاه يكي از شما كسي را دوست داشت به او سر بزند و محبت خويش را اعلام كند زيرا اين كار محبت را مي أفزايد و در ادامه دادن دوستي تأثير گذار مي باشد ؛ اما به شرط اينكه فقط به خاطر رضائيت خدا باشد و هيچ هدفي از اهداف دنيا مانند مقام و مال و ثروت و شهرت و زيبايي در آن تأثير گذار نباشد ، و هر گونه دوستي كه براي غير از خدا باشد رفتني است و در روز قيامت خود را مانند يك دشمن شناسايي مي كند (الأخلاء يومئذ بعضهم لبعض عدو إلا المتقين= دوستان در آن روز دشمنان يكديگرخواهند شد مگرپرهيزكاران) و انسان در روز قيامت با محبوب خود حشر مي شود ، پس اعلان محبت و دوستي از بزرگترين راههاي تأثيرگذاري بر دل و درون مي باشد . و جامعه اي كه در آن زندگي را سپري مي كنيم يا پر از محبت و برادري و وحدت است و يا اينكه بالعكس پر از دشمني و كينه و اختلاف مي باشد و به اين خاطر پيغمبر (ص) بر ايجاد جامعه اي پر از محبت و برادري تأكيد مي ورزد و ميان مهاجرين و انصارپيمان اخوت برادري را مي بندد و به اندازه اي مي رسد كه دوستي ميان هر كدام از آنها معروف و مشهور مي گرددو مدام پيغمبر(ص) بر توزيع وسائل جهت افزايش محبت تأكيد مي كند ؛ مسلم روايت مي كند كه پيغمبر (ص) فرموده است : وارد بهشت نمي شويد مگر اينكه ايمان داشته باشيد و ايمان نخواهيد داشت تا هنگامي كه همديگر را دوست نداشته باشيد ، و آيا مي خواهيد شما را بر وسيله اي كه موجب پيدايش محبت مي شود توصيه كنم ؟ فرهنگ سلام درود فرستادن را در ميان خويش نهادينه سازيد .

اما با تأسف فراوان مردم در احساس و عاطفه با هم متفاوت هستند . بعضي از مردم با روشي خشك و خالي از عشق و محبت با ديگران رفتار مي كنند و بعضي نيز با روشي عاطفي و حساس و نرم كه بعضي اوقات به درجه ي عشق و پيوند نامشروع مي رسد برخورد مي كنند . ( به قه ولي كوردي : نه هينده شيرين به بت خون ، و نه هينده تال به وه ت تفن ) و متعادل سازي ميان عقل و عاطفه به احوال و اشخاص فرق مي كند و هر كسي نمي تواندبه آن دست يابد و خداوند هرآن كس كه بخواهد را در اين رشته ماهر مي گرداند .

وسيله يازدهم : مهرباني و مدارا

از فن مدارا هيچ بلدي ؟ و فرق مييان مدارا و چاپلوسي را مي شناسيد ؟ بخاري در صحيح خويش از عائشه روايت مي كند : يك نفر از پيامبر اجازه ي ورود خواست ، فرمود به او اجازه ي ورود بدهيد ، ولي او از بدترين مردان قبيله است ، اما وقتي آن مرد وارد شد ، پيغمبر (ص) با ملايمت با او صحبت كرد ، عايشه مي گويد : گفتم : اي رسول خدا ! شما اول به او چنين گفتي ، ولي بعد با ملايمت با او صحبت كردي ؟ فرمود : اي عايشه ! بدترين مردم كسي است كه مردم به خاطر محفوظ ماندن از شرش به او كاري نداشته باشند . ابن حجر مي گويد : اين حديث بيانگر مدارا است ؛ و از قرطبي چنين نقل مي كند : فرق ميان مدارا و چاپلوسي در اين است كه در مدارا دنيا را به خاطر اصلاح دين يا دنيا يا هر دوي آنها مد نظر است ، و اين كاري مباح و بعضي اوقات مستحب است ، ولي چاپلوسي كنار گذاشتن دين به خاطر دنيا مي باشد . پس سخن نرم و روي خوش دادن به فاسق و بد زبان و بد اخلاق به خاطر محفوظ ماندن از شر آنها و يا كسب دل آنها جهت هدايتشان مدارا مي باشد اما به شرطي كه از دين كوتاهي نشود و تنها دنيا فداي دين شود و الا به چاپلوسي تبديل مي گردد .

حال فن مدارا را ياد گرفتي ؟ نرم خويي و معذرت پذيري و سرحال بودن و روي خوش دادن به مردم به خاطر مصلحتي شرعي مدارا مي باشد .

طبراني و ابن سني روايت مي كنند كه پيغمبر (ص) فرمود : مدارا با مردم نزد خداوند صدقه محسوب مي شود . وابن بطان مي گويد : مدارا از اخلاق مؤمن است و به معني مهرباني با مردم و پرهيز از سخن زشت و ناهموارو نا به جا است و مدارا از قويترين اسباب هماهنگي و سازگاري مي باشد .